کد خبر: 139537
تعداد نظرات: 0 نظر
تاریخ انتشار: - شهریور ۲۴, ۱۳۹۷
یک جامعه‌شناس می‌گوید: کشور ما هیچ‌گاه پرآب نبوده و همواره با کم‌آبی روبه‌رو بوده است و تنها در ۷۰ سال اخیر، سدسازی و استفاده از موتورپمپ‌ها که آب را از عمق زمین بیرون کشید، سبب شده ما دچار توهم فراوانی آب شویم. در طول دهه‌های گذشته، با توجه به انتخاب مسیری غلط در مدیریت آب،... مطالعه بیشتر »

یک جامعه‌شناس می‌گوید: کشور ما هیچ‌گاه پرآب نبوده و همواره با کم‌آبی روبه‌رو بوده است و تنها در ۷۰ سال اخیر، سدسازی و استفاده از موتورپمپ‌ها که آب را از عمق زمین بیرون کشید، سبب شده ما دچار توهم فراوانی آب شویم.

در طول دهه‌های گذشته، با توجه به انتخاب مسیری غلط در مدیریت آب، وضعیت منابع آبی ایران دچار بحران شده و مسئله، تبدیل به یک مناقشه در بین گروه‌های مختلف شده است. باوجود این‌که مسئله بسیار دیر برای کشور جدی شده، اما به هر ترتیب، شوراهای هماهنگی حوضه آبریز برای گفت‌وگو در باب مسئله آب تشکیل شده است. محمد فاضلی، مدرس جامعه‌شناسی، مشاور وزیر نیرو و رئیس مرکز امور اجتماعی آب و انرژی وزارت نیرو در مورد ریشه‌های مسئله آب در ایران و راهکارهای حل مناقشه بر سر این موضوع با خبرنگار ایرناپلاس به گفت‌وگو پرداخت.

** به‌طور تاریخی با کم‌آبی مواجه بودیم
ایرناپلاس: با توجه به مسائل اصلی محیط زیست در ایران و مهم‌ترین آن‌ها که بحران آب است، برنامه اصلی وزارت نیرو برای مدیریت منابع آب و استفاده از ظرفیت مردم برای جلوگیری از تشدید بحران چیست؟
فاضلی: تشکر می‌کنم که این فرصت در خبرگزاری جمهوری اسلامی ایجاد شده تا در مورد «مسئله آب» صحبت کنیم، تأکید می‌کنم «مسئله آب» و از کلمه «بحران» استفاده نمی‌کنم، باوجود این‌که خودم در گذشته از بحران استفاده کردم. این بدان معناست که با وضعیتی زودگذر مواجه نیستیم. برای نمونه، وقتی ساختمان پلاسکو آتش می‌گیرد، به آن «بحران پلاسکو» می‌گویند. چون وضعیت شهر عادی است و بعد پلاسکو آتش می‌گیرد، مدتی با آن درگیر هستیم و دوباره زندگی به حالت عادی باز می‌گردد.
اما در مورد مسئله آب این‌گونه نیست که برای کوتاه‌مدت با کم‌آبی یا بی‌آبی مواجه باشیم و بعد دوباره به دورانی برگردیم که پرآبی وجود دارد. این ذات زندگی ما شده است. به‌طور تاریخی هم ما با کم‌آبی مواجه بودیم. فقط شاید ۶۰ یا ۷۰ سال است که موتورپمپ‌ها کمک کردند آب را از عمق زمین بیرون بکشیم یا سدهایی که ساختیم تا آب را تنظیم کنیم و توهم فراوانی آب پدید آمده است. آب به‌طور کلی ماده حیاتی کمی است و بنابراین با مسئله آب مواجه هستیم و بحران به این معنا که روزی رفع خواهد شد، نیست.

** رویکرد وزارت نیرو سازگاری با کم‌آبی است
رویکردی که وزارت نیرو در حال حاضر در پیش گرفته است، سازگار شدن با کم‌آبی است. سازگار شدن به معنای شیوه زیست جدید است. خیلی مسائل باید تغییر کند تا با کم‌آبی سازگار شویم. ازجمله چیزهایی که باید تغییر کند، مصرف ما، شیوه‌های اقتصادی مواجهه با آب، صنایعی که آب مصرف می‌کنند، استقرار صنایع، شیوه ساخت‌وساز خانه‌ها، استانداردهایی که رعایت می‌کنیم، نوع نگاه به آب و نگرشی که نسل‌های جدیدتر به آب خواهند داشت، شیوه آرایش فضای سبز زندگی و محصولات کشاورزی باید تغییر کند.
وقتی می‌گوییم سازگاری با کم‌آبی درباره مأموریت یک وزارتخانه حرف نمی‌زنیم؛ کل کشور، همه دستگاه‌ها و مردم و همان‌طور که قبلاً هم گفته‌ام، کسانی که قدرت بیشتری دارند با مسئولیت بیشتر. یعنی اگر حکومت، دولت یا نهاد دیگری که در بحث آب قدرت و اختیار بیشتری دارد، باید مسئولیت بیشتری داشته باشد و به این معنی نیست که تک‌تک مردم و خانواده‌ها مسئولیتی در مورد آب ندارند، بلکه جایی به نام دولت، حکومت و یا وزارت نیرو وجود دارد که وظیفه سازگاری با کم‌آبی را بر عهده می‌گیرد.

** هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید از آب استفاده نمی‌کنم
سازگاری با کم‌آبی که مطرح می‌شود، جایگاه مردم هم مشخص می‌شود. آب و انرژی به‌طور خاص برق، دو محصولی هستند که هیچ‌کسی در ایران نیست که بگوید من مصرف‌کننده آن نیستم. ممکن است مصرف‌کننده خدمات یکی از وزارت‌خانه‌های کشور نباشید، اما هیچ روزی در زندگی نمی‌شود که مصرف‌کننده آب و برق نباشید، بالاخص آب! برق هم ممکن است زمانی قطع شود ولی آب مایه حیات است و نمی‌شود بدون آب زندگی کرد.

** در یک منطقه کم‌آب خیلی از کارها را نمی‌شود انجام داد
اگر قرار است با کم‌آبی سازگار شویم، اگر قرار است به منطق زندگی چند هزارساله‌مان برگردیم، تأکید می‌کنم منطق زندگی، نه زندگی چند هزارساله، چون گاهی اوقات که می‌گوییم باید مثل پیشینیان‌ با کم‌آبی سازگار شویم، می‌پرسند که باید مثل آن‌ها زندگی کنیم؟ یعنی ماشین‌ها را کنار بگذاریم، لوازم‌خانگی را کنار بگذاریم و دنیای مدرن را ترک کنیم؟ سازگاری به معنای ترک کردن دنیای مدرن نیست، بلکه به معنای پذیرفتن منطقی است که آن‌ها با آن زندگی می‌کردند.
آن منطق پذیرفته بود که در یک منطقه کم‌آب خیلی از کارها را نمی‌شود انجام داد. در یک منطقه کم‌آب مثل ایران نوع تکنولوژی باید با اقلیم سازگار باشد. در منطقه کم‌آب خیلی از محصولات را نمی‌شود کشت کرد، در منطقه کم‌آب خیلی از تفریحات را نمی‌شود داشت و حتی خوراک متناسب با آن تغییر می‌کند.
منطق را پذیرفتن به معنای دور شدن از تکنولوژی جدید و دست کشیدن از شیوه زندگی مدرن نیست، بلکه شیوه مدرن باید متناسب با همان منطق تغییر کند. متناسب با این شیوه فکر کردن، نقش مردم هم تعیین می‌شود. اما مهم‌تر این است که قبل از آن، نقش حکومت، دولت و سیاست‌گذار عمومی تعیین شود و این فرایندی مشارکتی بین مردم و حکومت است. نه بار باید بر دوش دولت و حکومت باشد و نه قابل‌انتقال به دوش مردم است، بلکه هر دو در کنار هم در بازه میان‌مدت و بلندمدتی می‌توانند منابع آبی ایران را به یک وضعیت پایدارتری برسانند که از وضعیت خیلی خطیر و مسئله‌دار خارج شویم.

** هیچ مسئله‌ای بدون تاریخ نیست
ایرناپلاس: تنازعاتی که بر سر آب در ایران شکل‌گرفته است (اصفهان، خوزستان، آذربایجان، یزد و…)، چگونه قابل‌تعریف و حل است؟ آیا با این نسخه درمانی مهندسان یعنی انتقال آب، مسئله قابل‌حل است؟
فاضلی: هیچ مسئله‌ای بدون تاریخ نیست. ممکن است در مقطعی که بحث خیلی جدی و خطیر می‌شود و مناقشه بالا می‌گیرد تمایل داشته باشیم تاریخ یک مسئله را فراموش کنیم، اما تاریخ آن مسئله هیچ‌گاه ما را فراموش نمی‌کند و همیشه بر مسئله سایه‌ می‌اندازد. ترجیح می‌دهم از مناقشه استفاده کنم، نزاع یک مرحله بعد از مناقشه است، خیلی نباید مفاهیم را ساده بکار گیریم و به‌سرعت از مرحله مناقشه به نزاع برویم. پذیرش نزاع الزاماتی دارد ولی در مرحله مناقشه می‌شود سراغ حل مناقشه رفت.
تاریخ اثری که بر این مناطق گذاشته است در چند عامل قابل خلاصه کردن است. یک بارگذاری مصارفی فراتر از توان اکولوژیک حوزه‌ها؛ یعنی در مناطقی که به‌صورت ذاتی کم‌آب هستند، صنایع پرآب‌بر، کشت‌های پر‌آب‌بر و معیشت پرآب مستقر شد. این در یک پروسه چند دهه‌ای شکل گرفته است و مربوط به امروز و دیروز نیست. حداقل این‌ها بیش از یک دهه تاریخ دارند.

** هر مسئله‌ای که تاریخ داشته باشد، با منافعی پیوند خورده است
هر مسئله‌ای که بیش از یک دهه تاریخ دارد یعنی در آن منطقه مثل گیاهی ریشه ‌دوانده است و با منافعی پیوند خورده است. مثلاً به‌طور خاص، صنایع پرآب‌بر در اصفهان یا کشت برنج در منطقه غرب اصفهان یا باغاتی که در چهارمحال و بختیاری کشت شدند، هر کدام تغییراتی را در زندگی مردم ایجاد کردند، منافعی ایجاد شده است، کسانی این کار را یاد گرفته‌اند و کار دیگری را بلد نیستند. وقتی می‌خواهیم این‌ها را حل کنیم، مسئله دیگر فنی نخواهد بود، فقط سیاسی هم نیست یعنی این‌گونه نیست که بگوییم کشت برنج ممنوع است و مردم هم بگویند از فردا دیگر کشت برنج انجام نمی‌دهیم، یا بگوییم در بالادست زاینده‌رود باغاتی که از اواسط دهه ۸۰ ایجاد شده‌اند با یک دستور و مجوز اشتباه ساخته‌ شده‌اند جمع کنید و مردم هم باغ‌ها را جمع کنند و گوش به حرف دهند.
نکته نخست این است که بارگذاری‌های بد و خارج از ظرفیت موجود در منطقه و کشور بوده است. نکته دومی که در همه مناقشات رخ داده است، این است که تصور داشتیم که آب زیاد است، همان توهم فراوانی آب سبب شده مدیریت مصرف در هیچ‌کدام از امور اولویت نباشد.

** فقدان رویکرد یکپارچه به مدیریت حوضه‌های آبریز
عامل سومی که در این وضعیت نقش دارد، فقدان رویکرد یکپارچه به مدیریت حوضه‌های آبریز است، یعنی در اصل عناصر مختلفی که در درون یک حوزه تعریف می‌شوند مثل کشاورزی، صنعت، گردشگری، محیط زیست، سکونت، شرب، بهداشت، تفریح، فراغت و… که در درون یک حوزه تعریف می‌شوند، فاقد یک نظام برنامه‌ریزی بودند که همه با هم لحاظ شوند. هر کسی با یک تصور از این‌که چه میزان در منطقه بوده، کشت، صنعت، باغات و شهرها را گسترش داده و مجموع مسائل کشور هم در بخش آب سرریز شده است، یعنی اگر نتوانستیم توزیع جمعیتی مناسبی در کشور ایجاد کنیم، بخش‌هایی از کشور تبدیل شده به تمرکز جمعیت. شهرهایی با ۳ یا ۴ میلیون جمعیت و بعد شهرهایی داریم که زیر ۳۰ و ۴۰ هزار نفر جمعیت دارند. توسعه نامتوازن هم باری شده بر این وضعیت و همه منجر به پیدایش مسئله آب و این مناقشه شده است.
گفتمان‌ها هم تأثیر داشتند، یعنی از این واقعیت هم نگذرید که این مناقشات بر اثر یک سری از مسائل دامن زده می‌شوند. مثل تقسیم کردن به این طرف و آن طرف زاگرس، فلات مرکزی و زاگرس و…

** مسئولان سیاسی عامل بسیاری از طرح‌های غلط هستند
در مورد طرح‌های غیرکارشناسی گفتید که مهندس‌ها به سمت این طرح‌ها می‌روند، اما باید گفت الزاماً مهندس‌ها پشت این طرح‌ها نیستند. البته تصورات قبلی خودم این بود که حتماً مهندس‌ها پشت این طرح‌ها هستند. گاهی اوقات مهندسان هم مخالفت می‌کنند، ولی سیاسیون بیشتر بر این طرح‌ها تأکید دارند، آن‌ها بیشتر به دلایلی مایل هستند که اقداماتی انجام شود که پشتوانه کارشناسی ندارد و از اساس غلط است.
ترکیب عوامل ایجاد کننده مسئله که برشمردم به‌علاوه این ملاحظات سیاسی و نادیده گرفتن توان علمی و هشدارها و گزارش‌های کارشناسی از سوی قدرت سیاسی، آهسته‌آهسته به این منجر می‌شود که به‌جای آنکه راهکارهای مسئله پیدا شود، گره‌های بیشتری پیدا می‌کند. مداخلات سیاسی و گاهی اوقات هشدارهای دائم برای این‌که آب امنیتی شده است وضعیت را بدتر می‌کند. قومی کردن مسئله، وضعیت را بدتر می‌کند. بدتر از آن، فقدان مکانیزم‌هایی است برای این‌که طرف‌های مناقشه با هم حرف بزنند و منافع‌شان را روشن کنند.

** عدم دقت در آمار از عوامل ایجاد مناقشه است
مسئله آب مثل گره کوری است که بعد از چند دهه افتادن زنجیرهای مختلف روی هم، زنجیرها به هم تابیده‌اند و حالا حل کردن آن به این صورت نیست که طرف زنجیر را بگیریم و بکشیم تا گره از هم باز شود. باید در مورد همه مسائل آن حرف زده شود، داده‌ها شفاف شود، ببینید اختلاف‌ها بر سر چیست. وقتی وارد تک‌تک این مسائل شوید اصفهان، ارومیه و هرجای دیگر، می‌بینید که از همان ابتدا مناقشه است. مناقشه بر سر عدد و رقم‌ها و این‌که کی چه مقدار مصرف می‌کند. گاهی اوقات عدد و رقم‌ها دقیق نیستند و همین عدم دقت‌ها عامل مناقشه است.
وقتی عدد و رقم‌ها حل و شفاف شود (که کار بسیار دشواری است)، به این نقطه می‌رسیم که آدم‌هایی که با این نظام بهره‌برداری از آب خو گرفته‌اند و معیشت‌شان به آن پیوند خورده است، به‌راحتی نمی‌توانند از روش تأمین معیشت‌شان جدا شوند. به عبارتی، آموزش‌ها، توانمندی‌ها و زیرساختی فراهم نشده که اگر کسی دیگر کشت برنج نکرد، جای آن چه کاری کند؟ ایجاد معیشت جایگزین کار دشواری است و طرح برنامه‌ای از گذشته برای این کار نبوده و تدوین نشده است.

** گفت‌وگو بر سر حل مناقشه باید آغاز شود
در نتیجه، مناقشه دائم پیچیده‌تر می‌شود، مگر آن‌که وارد شوید و فرایندهای گفت‌ؤگو را شروع کنید که طرفین یا ذی‌نفعان در یک حوضه آبریز یا در یک مناقشه با هم حرف بزنند و بعد منافع‌شان را شفاف کنند و این منافع را به مبنای حقوقی شفافی برگرداند و بعد به نقطه‌ای می‌رسید که هر کسی بخواهد دست از منافع بردارد، باید خساراتی که وارد می‌شود را برایش تعدیل کنید. یعنی اگر به کشاورز برنج‌کار گفتید که برای حل مسئله آب، برنج نکار، باید بگویید که جایش چه کاری کند؟ چگونه کمک می‌کنید که در همان زمین تقریباً همان درآمد را از کشت کم‌آب‌بر داشته باشد.
یا چگونه کمک می‌کنید که کشاورز درآمد سابق را داشته باشد؟ سیستم کشاورزی در ایران به‌گونه‌ای است بخش عمده‌ای از درآمد نصیب دلال می‌شود، حال اگر نتوانید در زنجیره ارزش کشاورزی به‌گونه‌ای اصلاحات انجام دهید که درآمد به کشاورز برسد، کشاورز به‌راحتی کمک نمی‌کند که کشت پرآب‌بر ولی پردرآمد را به یک کشت کم‌آب‌بر و کم‌درآمد تبدیل کند. اگر به‌اندازه کافی وارد تحقیق و توسعه در کشاورزی نشوید نمی‌توانید به کشاورز کمک کنید.

** نظام قیمت‌گذاری آب باید اصلاح شود
یکی از راه‌هایی که در دنیا برای مناطق کم‌آب بکار می‌رود، تأمین آب مناطق صنایع از طریق بازچرخانی و تصفیه فاضلاب‌های صنعتی و شهری است، بنابراین فشاری بر منابع آب شیرین و کمیاب وارد نمی‌شود. این اتفاق در جاهایی اتفاق می‌افتد که نظام‌های قیمت‌گذاری آب، سرمایه‌گذاری در تصفیه و بازچرخانی آب را اقتصادی می‌کنند. این در حالیست که در حال حاضر در استان‌هایی پسآب‌ها برای واگذاری، قیمت‌گذاری شده، ولی مشتری برای آن وجود ندارد. حتی در برخی نقاط، صنایع سود خوبی دارند و مشتری آب گران‌قیمت هستند. تا اصلاحات قیمتی در مورد آب صورت نگیرد، تقاضا برای روش‌های جایگزین و مصرف کمتر آب شکل نمی‌گیرد.

**حل مناقشه نیازمند مداخله اقتصادی و اجتماعی است
حل کردن مناقشه هم‌زمان هم نیازمند مداخله اقتصادی و هم مداخله اجتماعی است. به این معنا که سبک زندگی، الگوهای رفتاری انسان‌های، تجهیزاتی که آب مصرف می‌کنند، ممکن است در ایران کولرهایی بسازیم که نصف این مقدار آب مصرف می‌کنند، شرایطی برای نصب کولرها در نظر بگیریم که مصرف آب کمتر شود، پس ترکیبی از فناوری هم باید صورت گیرد تا مناقشات کم شود.
اگر بخواهیم خلاصه کنیم، ترکیبی از راهکارهای اقتصادی، آمایش سرزمین، یکپارچگی مدیریت در حوضه‌های آبریز، بهبود فناوری، قیمت‌گذاری و راهکارهای اقتصادی درباره آب، بهبود نظام کشاورزی و اصلاحات بازار کشاورزی و… همه این موارد در کنار هم می‌توانند موجب کاهش مناقشه شوند. به همین خاطر است که با صراحت می‌گوییم، سازگاری با کم‌آبی مسئله‌ای نیست که تنها وزارت نیرو در آن مداخله کند و صرفاً فنی نیست، چون بُعد اقتصادی، اجتماعی، فناورانه، فرهنگی و… در کنار هم هستند. یعنی رویکرد همه‌جانبه ترکیب عوامل مختلف و سازمان‌های مختلف به‌علاوه مردم می‌تواند مناقشه را حل کند.

ارسال به تلگرام
برچسب ها: برچسب‌ها:, , ,
ارسال به دوستان
انتشار یافته: 0

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پربازدید ها
چندرسانه ای