کد خبر: 360938
تعداد نظرات: 0 نظر
تاریخ انتشار: - مرداد ۲۹, ۱۳۹۸
عباس نعیمی جورشری، در یادداشتی درباره‌ی میراث راهبردی مصدق در شصت و ششمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد نوشت: 🔸 اگر بپذیریم که هدف جامعه شناسی تاریخی استخراج الگوهای اجتماعی از متن وقایع گذشته است، آنگاه این پرسش مطرح می شود که این الگوها چه هستند و به کدام سوژه های تاریخی تعلق می گیرند. تاریخ... Read more »

عباس نعیمی جورشری، در یادداشتی درباره‌ی میراث راهبردی مصدق در شصت و ششمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد نوشت:

🔸 اگر بپذیریم که هدف جامعه شناسی تاریخی استخراج الگوهای اجتماعی از متن وقایع گذشته است، آنگاه این پرسش مطرح می شود که این الگوها چه هستند و به کدام سوژه های تاریخی تعلق می گیرند. تاریخ معاصر هر جامعه ای بیشترین پتانسیل را جهت استخراج الگوی راهبردی دارد از این حیث که اشتراکات زیستی بیشتری را با زمان کنونی در بر می گیرد. اینگونه می توان پرسش مذکور را در باب دکتر محمد مصدق مطرح نمود. او به عنوان یکی از رهبران شاخص در تاریخ سیاسی ایران مطرح می باشد که زعامت جنبش ملی نفت و دولت برآمده از آن را بر عهده داشته است. دولتی که با عمر دو سال و نیمه اش توسط کودتایی چند وجهی سرنگون شد. اکنون که در شصت و ششمین سالگرد کودتا قرار داریم، می توان پرسید میراث راهبردی مصدق برای ایران کنونی چیست؟

🔸 برای پاسخ بدین پرسش بایستی متذکر شد که ساختارهایی که مصدق در آن به کنشگری پرداخت با ایران دهه نود تفاوتهایی چند دارد که می توان آنها را در سه بخش اقتصادی، سیاسی و فرهنگی لحاظ نمود. ضمن عنایت به این تمایزات سه گانه می توان دو میراث عمده را برای زیست تاریخی مصدق برشمرد که کماکان قابلیت راهبردی دارند: استقلال سیاسی_اقتصادی ایران و استقرار دموکراسی.

🔸 ١. مفهوم شناسی “استقلال سیاسی_اقتصادی” نشان می دهد که تعاملی با کشورها مدنظر بوده که به جای امتیاز دهی مستمر بر اقتدار ملی تکیه داشته است. برای فهم این امر نسبتا مبهم، مصدق از اصطلاح “موازنه منفی” استفاده می کند. او در مجلس شورای ملی چهاردهم این طرح را به تصویب رساند که به موجب آن با امتیازدهی دوگانه به شوروی در شمال و انگلستان در جنوب ایران مخالفت می شد. سیاست امتیازدهی مذکور موازنه مثبت خوانده می شد که تعادل سیاسی ایران را در گرو اعطای امتیازات اقتصادی به قدرتهای جهانی قلمداد می نمود. مصدق در این‌باره تصریح دارد که “منظور از موازنه منفی این است که به هیچ یک از خواستاران امتیاز نه همسایه شمالی و نه همسایه جنوبی و نه دولت آمریکا، امتیاز جدیدی داده نشود و مقصود از موازنه مثبت این است که اگر در جنوب دولت انگلیس امتیازی از ما گرفته، به دولت شوروی نیز نظیر همان امتیاز را اعطا کنیم”(مذاکرات مجلس، ١١ آذر ١٣٢٣). حزب توده به عنوان حامی منافع شوروی از تز موازنه مثبت دفاع می کرد. آنسو نیز آنگلوفیلهایی همچون جمال امامی حامی منافع انگلستان بودند که در مجلس شانزدهم فعالیت دوچندان داشتند. مصدق معتقد بود که تعامل و انعقاد قرارداد با هرکدام از این کشورها بایستی از موضعی برابر و نه فرودستانه باشد.

🔸 ٢. استقرار دموکراسی را می توان دومین میراث مهم مصدق دانست. در این راستا او سه طرح را بطور همزمان به پیش برد: محدود نمودن قدرت شاه جهت سلطنت و نه حکومت، اصلاح قانون انتخابات و اصلاحات اجتماعی.

🔸 ٢.١. باورمندی مصدق به مشروطیت دلیل اصلی محدودسازی قدرت شاه بود. او نظام سلطنتی را مدنظر داشت که همچون نظام سیاسی انگلستان، شاه قدرتی نمادین و از مداخله در امور اجرایی حاکمیت دور باشد. او ضمن اینکه حس وطن دوستی محمدرضاشاه را نزد مجلس سنا می ستود به وی تذکر می داد که “اعلیحضرت باید حساب خودتان را با حساب شاه فقید یکی نکنید زیرا ورشکست می شوید… در امور دولت دخالت نکنید”(اطلاعات، ۴ خرداد ١٣٢٩).
بااینحال از آنجا که دربار مداخله تصاعدی در امور اجرایی داشت، تضاد شاه و نخست وزیر گریزناپذیر بود. نمونه اعلای این تضاد را درباره وزارت جنگ شاهد هستیم که تحت کنترل شاه اداره می شد و مصدق خواهان بازگشت قانونی آن به حدود اختیارات نخست وزیری بود. واکنش شاه به درخواست مصدق خشم آگین بود: “پس بگویید من چمدان خود را ببندم و ازین مملکت بروم”. در مقابل، استعفای مصدق در تیر ١٣٣١ با هوشمندی و کنشگری جسورانه همراه بود. او ضمن استعفا به “پیشگاه مبارک اعلیحضرت همایونی” متذکر شد “بهتر است دولت آینده را کسی تشکیل دهد که کاملا مورد اعتماد باشد و بتواند منویات شاهانه را اجرا کند”( اطلاعات، ٢۶ تیر ١٣٣١). قیام مردمی ٣٠ تیر نتیجه همین فرایند در جهت حمایت از مصدق بود و کنشگری سیاسی سطح نخبگان را به کنشگری جمعی در بستر جامعه گره زد. الگویی که می تواند میراث راهبردی مصدق دانسته شود.

🔸 ٢.٢. انتخابات آزاد از جمله شاخص های دموکراتیک بودن یک نظام سیاسی قلمداد می شود. انتخابات در ایران همواره در معرض دست درازی نهاد قدرت بوده است. این امر خود در ساختارهای اجتماعی ریشه دارد همچون مولفه قشربندی اجتماعی، ساختار شهریروستایی و نظام طبقاتی. در عهد سیاسی مصدق انتخابات همواره با مداخله مستقیم و غیرمستقیم دربار همراه بود. تقلب انتخاباتی مجلس شانزدهم از این نمونه هاست که با اعتراض مردمی و تاسیس جبهه ملی همراه شد. انتخابات آزاد از جمله اهدافی بود که مصدق در زمان نخست وزیری در راستای آن گام برداشت. رایزنی او با شاه برای انتخابات مجلس هفدهم از این زمره است. شاه با ورود حزب توده _که پیشتر غیرقانونی اعلام شده بود به عرصه انتخابات مخالف بود اما مصدق توضیح می داد که این جریان نیز باید آرای خود را داشته باشد(کاتوزیان، ١٣٧٢). دفاع مصدق از حضور توده ای ها در انتخابات در حالی بود که مکررا از سمت آنها مورد حمله قرار داشت. همچنین دولت مصدق لوایح اصلاحی در این‌باره تهیه نمود که طی آن به زنان حق رای داده می شد، نمایندگان شهری افزایش می یافت و نیز حق رای در انتخابات شوراها محدود به افراد باسواد می شد تا جلوی سواستفاده اقتدارطلبان از عوام و تقلب های وسیع گرفته شود (آبراهاميان، ١٣٩٢). این لوایح در زمان خود حائز اهمیت بود. اینگونه می توان درک نمود که فساد انتخاباتی به عنوان عاملی جدی و وسیع بر ناکارآمدی دیوانی کشور اثرگذار است. زیرا از جایابی شایستگان و نخبگان در حلقه قدرت جلوگیری می نماید.

🔸 ٢.٣. نحله های مختلف جامعه شناسان درباب اهمیت اصلاحات اجتماعی برای نیل به دموکراسی و توسعه متفق القول هستند. عملکرد دولت مصدق در خصوص تقویت جامعه مدنی تحسین برانگیز بود. بعضی از زندانیان آزاد شدند. سازمان جبهه ای توده آزادانه تر فعالیت می کرد. نشریات مخالف مصدق بصورت متعدد و وسیع منتشر می شدند. در یک برآورد از مجموع ٣٧٠ روزنامه و نشریه ای که در زمان مصدق به چاپ می رسید دست‌کم ٧٠ نشریه با وی خصومت آشکار می ورزیدند. اصلاحاتی در نظام های قضایی و آموزشی ایجاد شد اگرچه جای اصلاحات حوزه کارگری خالی بود. احتمالا بدین خاطر که مدام برای دولت مناقشات سیاسی ایجاد می کردند و تمرکز و توان دولت را می گرفتند. او در جهت تحقق اصلاحات اجتماعی نه تنها با موانع مالی مواجه بود بلکه تشتت درون مجلس از جمله آن موانع بود که بررسی و تصویب لوایح دولت را با مشکل مواجه می نمود. بااینحال او موفق شد ذیل اختیارات فوق العاده، لوایحی در بهبود نظام پولی و مالی، استخدامی نیروهای مسلح، نظام بهداشت، آموزش عمومی، اعطای حق رای به زنان، حمایت از مطبوعات، افزایش سهم دهقانان در محصول، وضع مالیات دو درصدی بر املاک بزرگ که نخستین مالیات واقعی بر درآمد بود، تهیه نماید(نعیمی، ١٣٩٧). مصدق سعی داشت الگوی سنتی مناسبات قدرت در ایران را تغییر دهد.

🔸 در یک جمع بندی می توان میراث راهبردی مصدق را در دو محور مهم بازشناسی نمود: استقلال سیاسی_اقتصادی و تقویت دموکراسی. در بحران کنونی اقتصادی سیاسی ایران می توان از راهبرد موازنه منفی مصدق بهره گیری نمود حال آنکه به نظر می رسد امتیاز دهی اقتصادی به روسیه جهت دریافت حمایت سیاسی در مقابل غرب و مشخصا آمریکا به نوعی عدم تعادل ساختاری دامن زده است. از دیگر سو نیل به دموکراسی با مصائبی مواجه است که الگوهای استراتژیک مصدق می تواند مفید واقع شود. با تذکر بر این نکته که ساختارهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تفاوت هایی چند دارند.

ارسال به تلگرام
ارسال به دوستان
انتشار یافته: 0

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پربازدید ها
چندرسانه ای